Franco Kafko

Letero al la patro

reen al Kafko


Karega patro,

Lastatempe vi foje demandis min, kial mi asertas timi vin. Kiel kutime mi sciis nenion respondi al vi, parte
ĝuste pro timo, kiun mi havas antaŭ vi, parte pro tio, ĉar por tiali tiun timon necesas tro da detaloj ol mi
dumparole povus almenaŭ iome kunteni
. Kaj se mi ĉi tie provas respondi al vi skribe, tiam ankaŭ tio estos
nur tre malkompleta, ĉar ankaŭ dumskribe la timo kaj ĝiaj sekvoj malhelpas min vidalvide de vi kaj ĉar la
materialo estas ege pli ampleksa ol mia memoro kaj mia menso.

Al vi la afero prezentiĝas ĉiam tre simpla, almenaŭ laŭ tio, kion vi diris pri tio antaŭ mi kaj, sen elekto, antaŭ
multaj aliaj. Ĝi ŝajnas por vi proksimume tia: Vi dum via tuta vivo streĉe laboris, oferis ĉion por viaj infanoj,
precipe por mi, mi vivis sekve “kiel dio en Francio”, havis kompletan liberecon por lerni kion mi volis, ne
havis kaŭzon por nutrozorgoj, do por zorgoj entute; vi ne postulis dankemon por tio, vi konas “la dankemon
de infanoj”, sed tamen ian ajn komplezemon, signon de kunsento; anstataŭ tio mi ĉiam evitis vin preferante
mian ĉambron, librojn, frenezajn amikojn, strangajn ideojn; neniam mi parolis kun vi sincere, mi ne venis al
vi en la templon, mi neniam vizitis vin en Francensbado, ankaŭ cetere ne havis familian senton, pri la
magazeno kaj viaj kromaj aferoj mi ne okupiĝis, mi trudis al vi la fabrikon kaj poste forlasis vin, mi
subtenis Ottla-n en ŝia obstino, kaj dum mi movis eĉ ne fingron por vi (eĉ ne teatrobileton mi alportas por vi),
mi faras ĉion por amikoj. Se vi resumas vian juĝon pri mi, tiam rezultiĝas, ke vi riproĉas al mi ja ne ion rekte
maldecan aŭ malican (kun eble la escepto de mia lasta edziĝintenco), sed malvarmon, fremdecon,
sendankemon. Kaj pli precize vi riproĉas tion al mi tiel, kvazaŭ estus mia kulpo, kvazaŭ mi povintus,
ekzemple per turno de stirilo, aranĝi ĉion alimaniere, dum vi neniel kulpas pri tio, se ne pro troa boneco al
mi.

Tiun vian kutiman prezentadon mi konsideras nur tiom ĝusta, ke ankaŭ mi kredas, ke vi estas tute senkulpa
pri nia fremdiĝo. Sed same tute senkulpa estas ankaŭ mi. Se mi povus igi vin agnoski tion, tiam eblus - ja ne
nova vivo, por tio ni ambaŭ estas tro maljunaj, sed jes ja speco de paco, ne ĉeso, sed jes ja mildiĝo de via
senĉesa riproĉado.

Estas strange, ke vi havas ian antaŭsenton de tio, kion mi celas. Tiel vi ekzemple antaŭ nelonge diris al mi:
“mi ĉiam ŝatis vin, eĉ se ekstere mi ne estis al vi kiel kutime estas aliaj patroj, ĝuste pro tio, ke mi ne
kapablas ŝajnigi kiel aliaj.” Nu, mi neniam dubis, patro, pri via boneco rilate al mi, sed tiun rimarkon mi
opinias malĝusta. Vi ne povas ŝajnigi, tio estas ĝusta, sed aserti, ke nur pro tio la aliaj patroj ŝajnigas, tio
estas aŭ simpla, ne plu diskutinda pravemeco aŭ kontraŭe - kaj laŭ mia opinio ĝi estas vere tio - la kaŝita
esprimo por tio, ke io inter ni ne estas en ordo kaj ke vi kunkaŭzis ĝin, sed sen kulpo. Se vi tion vere pensas,
tiam ni samopinias.

Kompreneble mi ja ne diras, ke tio, kio mi estas, mi fariĝis nur pro via influo. Tio estus tre troigita (kaj mi eĉ
emas al tiu troigo). Estas facile ebla, ke mi, eĉ se mi elkreskintus tute libera de via influo, tamen ne povintus
fariĝi homo laŭ via koro. Mi verŝajne tamen fariĝintus malforteta, timetema, hezitema, maltrankvila homo,
nek Robert Kafka nek Karl Hermann, sed tamen tute alia ol mi vere estas, kaj ni povintus bonege harmonii.
Mi estus feliĉa havi vin kiel amikon, kiel ĉefon, kiel onklon, kiel avon, ja eĉ (kvankam jam pli hezite) kiel
bopatron. Nur ĝuste kiel patro vi estis tro forta por mi, precipe ĉar miaj fratoj mortis etaj, la fratinoj venis nur
longan tempon poste, mi do devis elteni la unuan puŝon tute sola, por tio mi estis multe tro malforta.

Komparu nin ambaŭ: mi, por tion esprimi tre mallongigite: Löwy kun certa Kafkeca fono, sed kiu estas
movata ĝuste ne de la Kafka viv-, komerc-, konkeremo, sed de Löwy-a pikilo, kiu efikas pli sekrete, pli
timeme, en alia direkto kaj entute ofte interhaltas. Vi, male, vera Kafko je forto, sano, apetito, voĉoforto,
elokvento, memkontento, mondsupereco, persistemo, spiritpreteco, homkono, certa larĝanimeco, nature
ankaŭ kun ĉiuj al tiuj avantaĝaj trajtoj apartenantaj malvirtoj kaj malfortaj flankoj, en kiujn pelis vin via
temperamento kaj kelkfoje via koleremo. Ne tuta Kafko vi estas eble en via ĝenerala mondpercepto, kiom mi
povas kompari vin kun onkloj Philipp, Ludwig, Heinrich. Tio estas stranga, kaj mi vidas ĉi tie ankaŭ ne tre
klare. Ili ĉiuj estis ja pli gajaj, pli freŝaj, pli senĝenaj, pli senzorgaj, malpli severaj ol vi. (Da tio mi cetere
heredis multon de vi kaj multe tro bone mastrumis la heredaĵon, sed sen havi en mia naturo la necesajn
kontraŭpezojn, kiajn havas vi.) Sed aliflanke ankaŭ vi tiurilate travivis diversajn periodojn, estis eble pli gaja,
antaŭ ol viaj infanoj, precipe mi, seniluziigis kaj hejme suferigis vin (kiam venis amikoj, vi estis ja alia) kaj
eble ankaŭ nun refariĝis pli gaja, ĉar la nepoj kaj la bofilo redonas al vi iom da tiu varmeco, kiun la infanoj,
eble kun la escepto de Valli, ne povis doni al vi. Ĉiukaze ni estis tiom malsamaj kaj en tiu malsameco tiom
danĝeraj unu al la alia, ke, se oni eble volintus tion anticipe prikalkuli, kiel mi, la malrapide evoluanta infano,
kaj vi, la plenkreska viro, kondutos reciproke, oni povintus supozi, ke vi simple distretos min, ke nenio restos
de mi. Tio ja ne okazis, ne eblas prikalkuli ion vivan, sed eble okazis io pli malbona. Sed ĉe tio mi daŭre
petadas vin ne forgesi, ke mi neniam kredas eĉ plej ete je kulpo viaflanke. Vi efikis sur min, kiel vi devis efiki,
sed vi ĉesu kredi, ke estas aparta malico miaflanke, ke mi subiĝis al tiu efiko.

Mi estis timema infano; malgraŭ tio mi estis certe ankaŭ obstina, kiel estas infanoj; la patrino certe ankaŭ
dorlotis min, sed mi ne povas kredi, ke mi estis aparte malfacile direktebla, mi ne povas kredi, ke afabla
vorto, diskreta preno ĉe la mano, bona rigardo ne povintus ĉion atingi de mi, kion oni volis. Nu, en la fundo
vi estas ja bonkora kaj mola homo (la sekvantaj linioj ne kontraŭdiros tion, mi parolas ja nur pri la impreso,
kiun vi faris al la infano), sed ne ĉiu infano havas la persistemon kaj la sentimecon por serĉi tiom longe, ĝis
kiam ĝi venas al la bonkoreco. Vi povas trakti infanon nur tiel, kia vi estas mem, per forto, bruo kaj ekkolero,
kaj en tiu kazo tio ŝajnis al vi krome tre taŭga maniero, ĉar vi volis kreskigi min al forta kuraĝa knabo.

Viajn edukrimedojn en la plej unuaj jaroj mi nuntempe ne povas rekte priskribi, sed mi povas ilin iom imagi
per dedukto el la postaj jaroj kaj el via traktado al Felix. Ĉe tio pligravigas la konsidero, ke vi estis tiam pli
juna, do pli freŝa, pli sovaĝa, pli origina, ankoraŭ pli senzorga ol hodiaŭ kaj ke vi krome estis tute ligita al la
magazeno, povis apenaŭ unufoje dum la tago montriĝi al mi kaj pro tio faris des pli profundan impreson al
mi, kiu preskaŭ neniam ebeniĝis al kutimo.

Mi rekte memoras nur incidenton el la unuaj jaroj. Eble ankaŭ vi memoras ĝin. Foje en la nokto mi senĉese
hurletis por akvo, certe ne pro soifo, sed verŝajne parte por agaci, parte por distri min. Post kiam kelkaj fortaj
minacoj ne helpis, vi prenis min el la lito, portis min sur la balkonon kaj lasis min tie sola antaŭ la fermita
pordo dum iom da tempo en ĉemizo. Mi ne volas diri, ke tio estis malĝusta, eble la nokta ripozo estis tiam
vere ne havebla alimaniere, sed mi volas per tio karakterizi viajn edukrimedojn kaj ties efikon sur min. Poste
mi eble ja estis obeema, sed mi havis internan difekton de tio. Laŭ mia naturo mi neniam povis trovi la
ĝustan ligon inter la (por mi) memkomprenebleco de sensenca petado pri akvo kaj la eksterordinara hororo
de la fakto esti elportita. Eĉ post jaroj mi suferis de la turmenta imago, ke la giganta viro, mia patro, la lasta
instanco, preskaŭ senkaŭze povis veni kaj en la nokto porti min el la lito al la balkono kaj ke mi do estis tia
nenio por li.

Tio estis tiam nur eta komenco, sed tiu min ofte reganta sento de nenieco (sento en alia rilato certe ankaŭ
nobla kaj fruktodona) devenas multrilate de via influo. Mi bezonintus iom da kuraĝigo, da afableco, da teno
mian vojon malfermita; anstataŭ tio vi baris ĝin al mi, certe kun la bona intenco ke mi iru alian vojon. Sed al
tio mi ne taŭgis. Ekzemple vi kuraĝigis min, kiam mi bone militsalutis kaj marŝis, sed mi ne estis estonta
soldato, aŭ vi kuraĝigis min, kiam mi povis forte manĝi aŭ eĉ ĉe tio trinki bieron, aŭ kiam mi kapablis
postkanti nekomprenatajn kantojn aŭ ripeti al vi viajn preferatajn parolturnojn, sed nenio de tio apartenis al
mia estonto. Kaj estas karakterize, ke eĉ nuntempe vi vere kuraĝigas min nur pri io, kiam vi mem estas
koncernata, kiam temas pri via memestimo, kiun mi lezas (ekzemple per mia edziĝintenco) aŭ kiu estas
lezita en mi (ekzemple kiam Pepa min insultas). Tiam mi estas kuraĝigata, memorigata pri mia valoro,
atentigata pri la edziĝeblecoj kiujn mi rajtus, kaj Pepa estas komplete kondamnata. Sed aparte de tio, ke por
kuraĝigoj en mia nuna aĝo mi estas jam preskaŭ nealirebla, kiom ĝi povus helpi al mi, se ĝi aperas nur tiam,
kiam ne temas unuavice pri mi.

Tiutempe - kaj tiutempe ĉiel - mi bezonintus kuraĝigon. Mi ja estis jam deprimita per via nura korpeco. Mi
memoras ekzemple, kiel ni plurfoje malvestis nin kune en kabino. Mi malgrasa, malforta, maldika, vi forta,
granda, larĝa. Jam en la kabino mi sentis min mizera, kaj ne nur antaŭ vi, sed antaŭ la tuta mondo, ĉar vi
estis por mi la mezuro de ĉio. Sed kiam ni poste elpaŝis el la kabino antaŭ la ulojn, mi ĉe via mano, eta
skeleto, malcerta, nudpiede sur la latoj, kun angoro antaŭ la akvo, nekapabla imiti viajn naĝmovojn, kiujn vi
konstante demonstris al mi kun bona intenco, sed fakte je mia profunda hontigo, tiam mi estas tre
malespera, kaj ĉiuj miaj ĉiukampe malbonegaj spertoj en tiaj momentoj grandioze harmoniis. Mi sentis min
ankoraŭ plej bone, kiam vi kelkfoje malvestis vin unua kaj mi povis resti sola en la kabino kaj prokrasti la
honton de la publika prezentado tiom longe, ĝis kiam vi fine venis rigardi kaj pelis min el la kabino. Mi estis
dankema al vi pro tio, ke vi ne ŝajnis rimarki mian malfeliĉon, mi estis ankaŭ fiera pri la korpo de mia patro.
Cetere tiu diferenco inter ni ekzistas simila ankoraŭ nun.

Al tio kongruis plue via spirita supereco. Vi nur propraforte estis laborinta vin al tioma alteco, sekve de tio vi
havis senliman fidon al via opinio. Tio estis por mi kiel infano eĉ ne tiom brila kiom poste por la adoleska
juna viro. En via brakseĝo vi regis la mondon. Via opinio estis ĝusta, ĉia alia estis freneza, histeria, ekzaltita,
ne normala. Ĉe tio via memfido estis tiom granda, ke vi tute ne bezonis esti konsekvenca kaj tamen ne ĉesis
pravi. Povis okazi ankaŭ, ke vi pri la temo tute ne havis opinion kaj sekve de tio ĉiaj opinioj, kiuj rilate al la
temo estis entute eblaj, devis senescepte esti malĝustaj. Vi povis ekzemple skoldi la ĉeĥojn, poste la
germanojn, poste la judojn, kaj nome ne en elekto, sed en ĉiu rilato, kaj fine restis plu neniu ol vi. Vi akiris
por mi la enigmecon, kiun havas ĉiuj tiranoj, kies rajto baziĝas sur ilia persono, ne sur la pensado. Almenaŭ
ĝi ŝajnis al mi tiel.

Nu, vi ja fakte pravis kontraŭ mi mirinde ofte, en interparolo tio estis memkomprenebla, ĉar apenaŭ okazis
interparolo, sed ankaŭ en realo. Sed ankaŭ tio ne estis io aparte nekomprenebla: Mi estis ja en ĉiu mia
pensado sub via peza premo, ankaŭ en la pensado, kiu ne kongruis kun la via, kaj precipe en tiu ĉi. Ĉiuj ĉi
pensoj ŝajne dependaj de vi estis dekomence ŝarĝitaj de via kontesta juĝo; elteni tion ĝis la kompleta kaj
daŭra realigo de la penso, tio estis preskaŭ neebla. Mi ne parolas ĉi tie pri iaj altaj pensoj, sed pri ĉia eta
entrepreno de la infanaĝo. Sufiĉis esti feliĉa pri ia afero, esti plena de ĝojo pri ĝi, veni hejmen kaj tion
elparoli, kaj la respondo estis ironia ĝemo, kapskuo, fingrofrapo sur la tablo: “Vidis jam ion pli belan” aŭ “Mi
havu viajn zorgojn” aŭ “Mi ne havas tiel ripozintan kapon” aŭ “Aĉetu ion por tio!” aŭ “Jen ree evento!” Nature
oni ne rajtis postuli de vi entuziasmon por ĉia infana bagatelo, kiam vi vivis en zorgoj kaj plagoj. Pri tio ankaŭ
ne temis. Temis pli ĝuste pri tio, ke vi ĉiam kaj principe devis fari tiajn seniluziigojn al la infano pro via
kontraŭeca naturo, plie, ke tiu kontraŭeco per la amasiĝo de materialo senĉese akriĝis, tiel ke ĝi fine ankaŭ
montris sin per la kutimo, se vi foje estis samopinia kun mi, kaj ke fine tiuj seniluziiĝoj de la infano ne estis
seniluziiĝoj de la ordinara vivo, sed, ĉar temis ja pri via por ĉio decida persono, tiuj kiuj trafis la kernon. La
kuraĝo, la decidemo, la optimismo, la ĝojo pri io aŭ tio ne eltenis ĝis la fino, se vi estis kontraŭ tio aŭ jam se
via kontraŭeco estis nur supozebla; kaj supozebla ĝi ja estis eble ĉe ĉio, kion mi faris.

Tio rilatis al la pensoj same kiel al homoj. Sufiĉis, ke mi havis iomete da intereso por iu homo - tio ja pro mia
naturo ne okazis tre ofte -, ke vi jam senkosidere mian senton kaj sen respekto antaŭ mia juĝo intervenegis
per insultado, kalumnio, humiligo. Senkulpaj, infanecaj homoj, kiel ekzemple la jida aktoro Löwy, devis tion
suferi. Sen koni lin, vi komparis lin en terura maniero, kiun mi jam forgesis, kun fiinsekto, kaj kiel ofte por
homoj, kiujn mi ŝatis, vi aŭtomate uzis la proverbon pri la hundoj kaj puloj. La aktoron mi ĉi tie memoras
aparte, ĉar mi tiam notis viajn eldirojn pri li kun la rimarko: “Tiel parolas mia patro pri mia amiko (kiun li tute
ne konas) nur pro tio, ke li estas mia amiko. Tion mi povos ĉiam obĵeti al li, kiam li riproĉos al mi mankon da
infana amo kaj dankemo.” Ĉiam nekomprenebla estis por mi via kompleta sensensivo por tio, kiom da
ĉagreno kaj honto vi povis kaŭzi al mi per viaj vortoj kaj juĝoj, estis kvazaŭ vi ne havus eĉ ideon pri via povo.
Ankaŭ mi vin certe ofte afliktis per vortoj, sed tiam mi ĉiam sciis tion, tio doloris min, sed mi ne povis regi
min, ne povis reteni la vorton, mi jam bedaŭris ĝin, dum mi diris ĝin. Sed vi per viaj vortoj senhezite ekbatis,
vi kompatis neniun, ne dume, ne poste, oni estis kontraŭ vi komplete sendefenda.

Sed tia estis via tuta edukado. Vi havas, mi kredas, eduktalenton; vi certe povintus per edukado utili al homo
viaspeca; li komprenus la saĝecon de tio, kion vi diris al li, ne okupiĝus pri io plia kaj trankvile tiel plenumus
la aferojn. Sed por mi kiel infano ĉio, kion vi alkriis al mi, estis rekta ĉielordono, mi forgesis ĝin neniam, ĝi
restis por mi la plej grava rimedo por prijuĝi la mondon, precipe por prijuĝi vin mem, kaj tie vi komplete
fiaskis. Ĉar mi kiel infano estis kun vi precipe dummanĝe, via instruo estis grandparte instruo pri ĝusta
konduto ĉe tablo. Kio venis sur la tablon, estis formanĝenda, pri la kvalito de la manĝaĵo oni ne rajtis paroli -
sed vi trovis la manĝaĵon ofte nemanĝebla; nomis ĝin “la manĝaĉaĵon”; la “besto” (la kuiristino) fuŝis ĝin. Ĉar
vi laŭ via forta malsato kaj via aparta prefero manĝis ĉion rapide, varmega kaj per grandaj mordaĵoj, la
infano devis rapidiĝi, morna silento regis ĉetable, interrompita de admonoj: “unue manĝu, poste parolu” aŭ
“rapidu, rapidu, rapidu” aŭ “vidu, mi jam delonge ĉion formanĝis”. Ostojn oni ne rajtis dismordi, vi jes ja.
Vinagron oni ne rajtis ŝmace sorbi, vi jes ja. Ĉefe gravis, ke oni tranĉu la panon rekte; sed ke vi faris tion per
tranĉilo gutanta de saŭco, tio estis indiferenta. Oni devis atenti, ke neniuj manĝaĵrestoj falu sur la plankon,
sub vi fine kuŝis la plej multaj. Ĉe tablo oni rajtis okupiĝi nur pri manĝado, sed vi purigis kaj tranĉis al vi la
ungojn, pintigis krajonojn, per la dentpurigilo purigis la orelojn. Bonvolu, patro, komprenu min bone, tio estus
per si mem tute sensignifaj detaloj, ili fariĝis deprimaj por mi nur per tio, ke vi, la por mi tiel decida homo,
mem ne respektis la ordonojn, kiujn vi trudis al mi. Per tio la mondo estis dividita en tri partojn, en unu, kie
mi, la sklavo, vivis, sub leĝoj inventitaj nur por mi kaj kiujn mi krome, mi ne sciis kial, neniam povis komplete
plenumi, poste en duan mondon, senfine fora de la mia, in kiu vivis vi, okupita de regado, de disdonado de
ordonoj kaj de la kolero pro ties malobeo, kaj fine en trian mondon, kie la aliaj homoj vivis feliĉe kaj liberaj de
ordonoj kaj obeado. Mi estis konstante en honto, aŭ mi obeis viajn ordonojn, tio estis honto, ĉar ili validis ja
nur por mi; aŭ mi estis spitema, tio estis ankaŭ honto, ĉar kiel mi rajtus spiti al vi, aŭ mi ne kapablis obei, ĉar
mi ne disponis ekzemple pri via forto, via apetito, via lerteco, malgraŭ ke vi tion postulis de mi kiel ion
memkompreneblan; tio estis certe la plej granda honto. En tiu maniero moviĝis ne la pripensadoj, sed la
sentoj de la infano.

Mia tiama situacio fariĝas eble pli klara, se mi komparas ĝin kun tiu de Felikso. Ankaŭ lin vi ja traktas simile, vi
eĉ uzas aparte teruran edukrimedon kontraŭ li: Kiam li dummanĝe faras ion laŭ vi aparte malpuran, vi ne
kontentiĝas diri, kiel antaŭe al mi, “Vi estas granda porko”, sed plie aldonas: “vera Hermann” aŭ “precize kiel
via patro”. Nu, eble tio ne esence damaĝas - pli ol “eble” oni ne povas diri - al Felikso, ĉar por li vi estas nur
certe aparte grava avo, sed tamen ne ĉio, kiel vi estis por mi, krome Felikso estas trankvila, jam nun
certasence vira karaktero, kiu lasas sin per tondra voĉo eble perpleksigi, sed ne por ĉiam destini, antaŭ ĉio li
estas ja nur relative malofte kune kun vi, estas ja ankaŭ sub aliaj influoj, vi estas por li pli ĝuste io kurioza, el
kio li povas elekti, kion li volas preni. Al mi vi ne estis io kurioza, mi ne povis elekti, mi devis ĉion preni.

Kaj precize sen povi ion obĵeti kontraŭ tio, ĉar al vi dekomence ne eblas trankvile paroli pri afero, pri kiu vi
ne konsentas aŭ kiu nur ne eliras de vi; via mastrema temperamento ne allasas tion. En la lastaj jaroj vi
klarigas tion per via kornervozeco, mi ne scius, ke vi iam estintus alie; maksimume la kornervozeco estas
por vi rimedo por pli severa praktikado de via regado, ĉar la penso pri tio devas sufoki la lastan obĵeton ĉe la
alia. Kompreneble tio ne estas riproĉo, nur konstato de fakto. Ekzemple ĉe Ottla: “Oni ja tute ne povas paroli
kun ŝi, ŝi saltas al oni tuj en la vizaĝon”, vi kutimas diri, sed en realo ŝi origine tute ne saltas; vi konfuzas la
aferon kun la persono; la afero saltas al vi en la vizaĝon, kaj vi decidas ĝin tuj sen aŭskulti la personon, kio
estos dirita poste, povas nur inciti vin, neniam konvinki. Poste oni aŭdas de vi nur: “Faru, kion vi volas; laŭ
mi vi estas libera; vi estas plenaĝa, mi ne donu konsilojn al vi”, kaj ĉion ĉi kun la terura raŭka subtono de
kolero kaj de la kompleta kondamno, antaŭ kiu mi hodiaŭ malpli tremas ol dum la infanaĝo nur pro tio, ĉar la
ekskluziva kulposento de la infano estas parte anstataŭita de la enrigardo en nian ambaŭan senhelpecon.

La malebleco de trankvila interrilato havis ankoraŭ plian envere tre naturan sekvon: mi mallernis la
paroladon. Ankaŭ sen tio mi verŝajne ne fariĝintus granda retoro, sed jes ja mi regintus la ordinare fluan
homan lingvon. Sed vi jam frue malpermesis al mi la vorton, via minaco: “neniun vorton da kontraŭdiro!” kaj
la ĉe tio levita mano akompanas min jam de ĉiam. Mi iom post iom havis antaŭ vi - vi estas, ekde temas pri
viaj aferoj, elstara retoro - stumblan, balbutan manieron paroli, eĉ tio estis por vi jam tro, fine mi silentis,
unue eble pro spitemo, poste, ĉar antaŭ vi mi kapablis nek pensi nek paroli. Kaj ĉar vi estis envere mia
edukanto, tio postefikis ĉie en mia vivo. Estas entute stranga eraro, se vi kredas, ke mi neniam sekvis vin.
“Ĉiam ĉion kontraŭ” vere ne estis mia vivmaksimo rilate al vi, kiel vi kredas kaj riproĉas al mi. Male, se mi
malpli sekvintus vin, vi estus certe multe pli kontenta pri mi. Pli ĝuste ĉiuj viaj edukrimedoj trafis plene, al
neniun prenon mi eskapis, tia kia mi estas, mi estas (kompreneble kun la escepto de la fundamentoj kaj de
la influoj de la vivo) la rezulto de via edukado kaj de mia obeemo. Ke tiu rezulto tamen ĝenas vin, eĉ ke vi
rifuzas agnoski ĝin kiel vian edukrezulton, estas kaŭzita de tio, ke via mano kaj mia materialo estis reciproke
tiom fremdaj. Vi diris: “Neniun vorton da kontraŭdiro!” kaj volis per tio silentigi la al vi malagrablajn
kontraŭfortojn en mi, sed tiu interveno estis por mi tro forta, mi estis tro obeema, mi ekmutis entute, kaŝis
min antaŭ vi kaj kuraĝis moviĝi nur kiam mi estis tiom malproksima de vi, ke via potenco, almenaŭ rekte, ne
plu atingis. Sed vi staris antaŭ tio, kaj ĉio ŝajnis al vi ree esti “kontraŭ”, dum ĝi estis nur memkomprenebla
sekvo de via forto kaj de mia malforto.

Viaj ekstreme efikaj, almenaŭ kontraŭ mi neniam maltrafaj retorikaj rimedoj ĉe la edukado estis: insultado,
minacado, ironio, malica rido kaj - strange - memakuzo.

Ke vi insultis min rekte kaj per klaraj insultvortoj, pri tio mi ne memoras. Tio ankaŭ ne necesis, vi havis tiom
da aliaj rimedoj, cetere dum interparoloj hejme kaj precipe en la magazeno la insultvortoj pluvis ĉirkaŭ mi en
tia kvanto sur aliuloj, ke mi kiel knabeto kelkfoje jam estis preskaŭ surdigita de ili kaj ne havis kaŭzon ne
rilatigi ilin ankaŭ al mi, ĉar la homoj, kiujn vi insultis, estis certe ne pli malbonaj ol mi, kaj vi estis kun ili certe
ne pli malkontentaj ol kun mi. Kaj ankaŭ ĉi tie retroviĝis via enigma senkulpeco kaj netuŝebleco, vi insultis,
sen havi ian ajn skrupulon pri tio, ja vi kondamnis la insultadon ĉe aliaj, vi malpermesis ĝin.

La insultadon vi plifortigis per minacoj, kaj tio ja ankaŭ celis min. Horora por mi estis ekzemple tio: “mi
disŝiros vin kiel fiŝon”, kvankam mi ja sciis, ke al tio ne sekvis io pli grava (kiel eta infano tamen mi ne sciis

tion), sed ĝi preskaŭ kongruis kun miaj imagoj pri via potenco, ke ankaŭ tion vi kapablus. Terure estis ankaŭ,
kiam vi kriegante kuris ĉirkaŭ la tablo por kapti min, evidente tute ne volis kapti, sed tamen ŝajnigis, kaj la
patrino fine min ŝajne savis. Ree, tiel ŝajnis al la infano, oni konservis la vivon pro via indulgo kaj pluportis
ĝin kiel vian nemerititan donacon. Al tiu temo apartenas ankaŭ la minacoj pro la sekvoj de malobeo. Kiam mi
komencis ion fari, kio ne plaĉis al vi, kaj vi minacis min per malsukceso, tiam la respektego de via opinio
estis tiel granda, ke per tio la malsukceso, eĉ se eble nur en posta tempo, estis nehaltigebla. Mi perdis la
fidon al propra faro. Mi estis malpersistema, dubema. Ju pli mi aĝis, des pli ampleksis la materialo, kiun vi
povis obĵeti al mi kiel pruvon de mia senvaloreco; iom post iom vi en certa rilato vere pravis. Ree mi gardas
min aserti, ke mi fariĝis tia nur pere de vi; vi plifortigis nur, kio estis, sed vi plifortigis ĝin tre, ĝuste ĉar vi estis
rilate al mi tre potenca kaj uzis ĉian potencon al tio.

Apartan fidon vi havis al la edukado per ironio, ĝi kongruis ankaŭ plej bone kun via supereco super mi.
Admono kutime havis ĉe vi jenan formon: “Ĉu vi ne povas fari tion tiel kaj tiel? Tio eble estas jam tro multe
por vi? Por tio vi kompreneble ne havas tempon?” kaj simile. Ĉe tio ĉiu demando akompanate de malica rido
kaj malica vizaĝo. Oni certamaniere jam estis punata, antaŭ ol scii, ke oni estis farinta ion malbonan. Incitaj
estis ankaŭ tiaj riproĉoj, dum kiuj oni estis traktataj kiel tria persono, do eĉ ne estis honorata je malica
alparolo; kie vi do formale parolis al la patrino, sed envere al mi, kiu sidis apude, ekzemple: “Tion oni
kompreneble ne povas havi de la sinjoro filo” kaj simile. (Tio ricevis sian ekvivalenton en tio, ke mi ekzemple
ne kuraĝis kaj poste pro kutimo tute ne plu pensis, demandi vin rekte, se la patrino ĉeestis. Estis al la infano
multe pli sendanĝere pridemandi la patrinon apud vi pri vi, oni tiam demandis al la patrino: “Kiel fartas la
patro?” kaj tiel sekuriĝis kontraŭ surprizoj.) Kompreneble ekzistis ankaŭ okazoj, kie oni tre konsentis kun la
plej akra ironio, nome kiam ĝi celis iun alian, ekzemple Elli, kontraŭ kiu mi paŭtis dum jaroj. Estis por mi
festo de malico kaj malica ĝojo, kiam preskaŭ dum ĉiu manĝo mi aŭdis pri ŝi ekzemple: “Dek metrojn for de
la tablo ŝi devas sidi, tiu larĝulino” kaj kiam vi tiam malice sur via seĝo sen la plej eta spuro da afableco aŭ
humuro, sed kiel fanatika malamiko troige provis imiti ŝin, kiel ekstreme naŭze laŭ via gusto ŝi tie sidis. Kiom
ofte tio kaj similo devis ripetiĝi, kiom malmulte vi fakte atingis per tio. Mi kredas, ke tion kaŭzis, ke la elspezo
da kolero kaj paŭtado ne ŝajnis esti en ĝusta proporcio kun la afero mem, oni ne havis la senton, ke la
kolero estiĝis pro tiu detalo “sidado malproksime de la tablo”, sed ke ĝi jam dekomence ekzistis en sia tuta
grando kaj nur hazarde prenis ĝuste tiun aferon kiel pretekston por ekfuriozi. Ĉar oni estis konvinkita, ke
ĉiukaze troviĝos preteksto, oni ne aparte bridis sin, krome oni indiferentiĝis sub la konstanta minacado; ke
oni ne estos batata, pri tio oni ja estis iom post iom preskaŭ certa. Oni fariĝis malbonhumora, malatentema,
malobeema infano, ĉiam pensante pri fuĝo, plejofte interna. Tiel vi suferis, tiel ni suferis. Vi tute pravis laŭ
via vidpunkto, se vi kun kunpremitaj dentoj kaj la gargaranta rido, kiu ĉe la unua fojo estigis inferajn imagojn
al la infano, kutimis diri amare (kiel nur lastatempe okaze de konstantinopla letero): “Kia socio!”[1]

Tute senkongrua kun tiu pozicio rilate al viaj infanoj ŝajnis, kiam vi, kio ja ofte okazis, vi publike plendis. Mi
konfesas, ke mi kiel infano (poste ja tamen) havis nenian senton por tio kaj ne komprenis, kiel vi entute
povis atendi kompaton. Vi estis ĉiurilate tiom giganta; kiel vin povus interesi nia kompato aŭ eĉ nia helpo? Vi
devis tion ja envere malestimi, kiel ja ofte nin mem. Mi do ne kredis je la plendoj kaj serĉis ian sekretan
intencon malantaŭ ili. Nur poste mi komprenis, ke vi vere tre suferis pro la infanoj, sed tiam, kiam la plendoj
ankoraŭ sub aliaj kondiĉoj povintus atingi infanan, malfermitan, senpripensan, al ĉia helpo pretan senton, ili
devis esti por mi ree nur superklaraj eduk- kaj humiligrimedoj, en tiu senco ne tre fortaj, sed kun la malutila
flankefiko, ke la infano kutimiĝis ne preni seriozaj ĝuste tiajn aferojn, kiajn ĝi devintus preni seriozaj.

Bonŝance ekzistis ankaŭ esceptoj de tio, plej ofte kiam vi suferis silente kaj amo kaj boneco kun sia forto
superis ĉion kontraŭstaran kaj rekte kortuŝis. Tio estis tamen malofta, sed ĝi estis belega. Ekzemple kiam
dum varmegaj someroj tagmeze post la manĝo en la magazeno mi vidis vin laca iomete dormi, kun la
kubuto sur la pupitro, aŭ kiam vi dimanĉe elĉerpita venis al ni en la someran feriejon; aŭ kiam vi ĉe grava
malsano de la patrino tremanta pro ploro tenis vin ĉe la librokesto; aŭ kiam vi dum mia lasta malsano
mallaŭte venis al mi en la ĉambron de Ottla, restis ĉe la sojlo, nur streĉis la kolon por vidi min en la lito kaj
pro konsidero salutis nur per la mano. En tiaj tempoj oni kuŝigis sin kaj ploris pro feliĉo kaj nun ree ploras,
dum oni skribas ĝin.

Vi havas ankaŭ aparte belan, tre malofte videblan manieron de diskreta, kontenta, konsenta rideto, kiu
povas tiun, al kiu ĝi estas destinita, tute feliĉigi. Mi ne memoras, ke ĝi estis klare destinita al mi en mia
infanaĝo, sed ĝi verŝajne ja okazis, ĉar kial vi rifuzintus ĝin al mi tiam, kiam mi ŝajnis al vi ankoraŭ senkulpa
kaj estis via granda espero. Cetere ankaŭ tiaj afablaj impresoj kun la tempo rezultigis nenion alian ol
pligrandigi mian kulposenton kaj fari la mondon al mi eĉ pli nekomprenebla.

Prefere mi tenis min al io fakteca kaj daŭrema. Por almenaŭ iomete malcedi kontraŭ vi, parte ankaŭ pro
speco de venĝemo, mi baldaŭ komencis observi, kolekti, troigi etajn ridindaĵojn, kiujn mi rimarkis ĉe vi. Kiel
vi ekzemple facile lasis vin blindigi de ofte nur ŝajne pli altranga persono kaj ĉiam denove povis rakonti pri
tio, ekzemple pri ia imperiestra konsiliisto aŭ simila (aliflanke ankaŭ doloris min io tia, ke vi, mia patro, kredis
bezoni tiajn sensignifajn konfirmojn de via valoro kaj fanfaronis pro ili). Aŭ mi observis vian preferon por
maldecaj, prefere laŭte eligitaj parolturnoj, pri kiuj vi ridis, kvazaŭ vi dirintus ion aparte brilan, dum temis nur
pri plata, eta maldecaĵo (samtempe ĝi estis tamen ankaŭ ree min hontiganta esprimo de via vivoforto). Da
tiaj observaĵoj ekzistis kompreneble multegaj; mi estis feliĉa pro ili, ili estis por mi kaŭzo por kaŝflustri kaj
ŝerci, vi kelkfoje rimarkis tion, koleris pri ĝi, kredis ĝin malicaĵo, malrespekto, sed kredu min, ĝi estis por mi
nenio alia ol cetere maltaŭga rimedo por memkonservo, estis ŝercoj, kiajn oni disvastigas pri dioj kaj reĝoj,
ŝercoj, kiuj ne nur estis kunigeblaj kun la plej profunda respekto, sed eĉ apartenas al ĝi.

Ankaŭ vi cetere, sekve de via simila situacio kontraŭ mi, provis specon da defendo. Vi kutimis atentigi pri tio,
kiom troige bone mi fartis kaj kiom bone mi envere estas traktita. Tio estas ĝusta, sed mi ne kredas, ke tio
sub la ekzistantaj kondiĉoj esence utilis al mi.

Estas vere, ke la patrino estis al mi senlime bonkora, sed ĉio ĉi estis por mi en rilato al vi, do en nebona
rilato. La patrino havis senkonscie la rolon de la pelanto dum ĉasado. Se jam via edukado per ia
malverŝajna okazo per estigo de spitemo, malŝato aŭ eĉ malamo povintus starigi min sur proprajn piedojn,
tiam mia patrino kompensis tion per boneco, saĝa parolado (ŝi estis en mia infanaĝo la prabildo de la
saĝeco), per propeto, kaj mi estis repelita en vian cirklon, el kiu mi alie eble, je mia kaj via avantaĝo, estus
liberiĝinta. Aŭ estis tiel, ke ne okazis vera repaciĝo, ke la patrino protektis min antaŭ vi nur sekrete, donis al
mi ion a permesis al mi ion sekrete, poste mi estis antaŭ vi ree la kaŝema estaĵo, la trompisto, la
kulpkonscia, kiu pro sia nenieco povis atingi eĉ tion, kion li konsideris sia rajto, nur per ŝtelvojo. Nature mi sekve
kutimiĝis serĉi per tiaj vojoj ankaŭ tion, je kio mi eĉ miaopinie ne havis rajton. Tio estis ree pligrandigo de
mia kulpkonscio.

Estas vere ankaŭ, ke vi apenaŭ iam vere batis min. Sed la kriegado, la ruĝiĝo de via vizaĝo, la urĝa
malfiksado de viaj ŝelkoj, ilia preteco sur la seĝapogilo, estis por mi preskaŭ pli aĉega. Estas kvazaŭ iu estas
pendumota. Se li estas vere pendumita, tiam li estas morta kaj ĉio pasinta. Sed se li devas laŭvivi ĉiujn
preparojn de la pendumado kaj nur dum la maŝo pendas antaŭ lia vizaĝo li aŭdas pri sia amnestio, tiam li
povas suferi je tio dum sia tuta vivo. Krome el tiuj multaj fojoj, kie mi laŭ via klare montrita opinio meritis
batadon, kiun mi apenaŭ evitis pro via graco, ree amasiĝis nur granda kulpokonscio. De ĉiuj flankoj mi fariĝis
ŝulda al vi.

De ĉiam vi riproĉis al mi (al mi sole aŭ antaŭ aliuloj, pri la humiliga flanko de la lasta vi ne havis senton, la
aferoj de viaj infanoj estis ĉiam publikaj), ke mi vivis danke al via laboro sen mankoj en trankvileco,
varmeco, abundo. Mi pensas pri rimarkoj , kiuj en mia cerbo certe faris sulkojn, kiaj: “Jam sepjara mi devis
per la ĉaro veturi tra la vilaĝoj.” “Ni devis ĉiuj dormi en unu ĉambro.” “Ni estis feliĉaj, kiam ni havis
terpomojn.” “Dum jaroj mi havis pro nesufiĉa vintra vestaĵo malfermajn vundojn ĉe la kruroj.” “Kiel eta knabo
mi devis jam al Pisek en la magazenon.” “De mia hejmo mi ricevis nenion, eĉ ne ĉe la militservo, mi eĉ
sendis monon hejmen.” “Sed tamen, tamen - la patro estis ĉiam la patro. Kiu scias tion hodiaŭ! Kion scias la
infanoj! Tion suferis neniu! Ĉu tion hodiaŭ komprenas infano?” Tiaj rakontoj povintus sub aliaj kondiĉoj esti
bonega edukrimedo, ili povintus kuraĝigi kaj fortigi por superi la samajn plagojn kaj malhavojn, kiujn spertis
la patro. Sed tion vi ja tute ne volis, la situacio aliiĝis ĝuste pro la rezulto de via penado, ne ekzistis okazo
por distingi sin en la maniero, en kiu distingiĝis vi. Tian okazon oni devintus krei, per perforto kaj revolucio,
oni devintus fuĝi de la hejmo (kondiĉe ke oni havus la decidkapablon kaj la forton por tio kaj ke la patrino
siavice ne kontraŭagus per siaj rimedoj). Sed ĉion ĉi vi ja tute ne volis, tion vi nomis sendankemo, ekzalteco,
malobeo, perfido, frenezo. Dum vi do unuflanke per ekzemplo, rakonto kaj hontigo logis al tio, vi
malpermesis ĝin aliflanke plej severe. Alie vi ekzemple devintus, sen konsideri la flankajn kondiĉojn, esti
ravita de la Zürau-a aventuro de Ottla. Ŝi volis al la kamparo, de kiu vi venis, ŝi volis laboron kaj malhavojn,
kiajn vi havis, ŝi ne volis ĝui viajn laborsukcesojn, kiel ankaŭ vi estis sendependa de via patro. Ĉu tiuj estis
tiom teruraj intencoj? Tiom foraj de via ekzemplo kaj de via instruo? Bone, la intencoj de Ottla malsukcesis
finrezulte, estis eble iom tro ridinde plenumataj, kun tro da bruo, ŝi ne sufiĉe konsideris siajn gepatrojn. Sed
ĉu tio estis ekskluzive ŝia kulpo, ĉu ne ankaŭ la kulpo de la kondiĉoj kaj precipe de tio, ke vi estis al ŝi
tiom fremdigita? Ĉu ŝi estis al vi (kiel vi poste volis persuadi vin mem) malpli fremdigita en la magazeno ol
poste en Zürau? Kaj ĉu vi ne havintus tute certe la povon (kondiĉe ke vi povintus superi vin mem al tio), fari
per kuraĝigo, konsilo kaj inspektado, eble eĉ nur per tolerado el tiu aventuro ion tre bonan?

Sekve al tiaj spertoj vi kutimis en amara ŝerco diri, ke ni fartis tro bone. Sed tiu ŝerco en certa senco ne
estas ŝerco. Tion, kion vi devis perlukti, ni ricevis el via mano, sed la luktadon pri la ekstera vivo, kiu estis al
vi tuj alirebla kaj kiu kompreneble ankaŭ al ni ne estas ŝparita, tiun ni devas lukti nur malfrue, per infanforto
en plenkreska aĝo. Mi ne diras, ke nia situacio pro tio estas nepre malpli favora ol estis la via, pli ĝuste ĝi
estas al via verŝajne samvalora - (ĉe kio tamen la bazaj dispozicioj ne estas komparataj), ni estas nur en tio
malavantaĝitaj, ke ni ne povas fanfaroni pri nia mizero kaj neniun povas humiligi, kiel vi faris pri via mizero.
Mi ankaŭ ne neas, ke estintus la ebleco, ke mi vere ĝuste povintus ĝui, uzi la fruktojn de via granda kaj
sukcesa laboro kaj per ili plulabori je via granda ĝojo, sed tion kontraŭstaris nia fremdiĝo. Mi povis ĝui, kion
vi donis, sed nur en hontiĝo, laceco, malforteco, kulpkonscio. Pri tio mi povis esti dankema al vi nur en
almozula maniero, ne per la ago.

La plia ekstera rezulto de la tuta ĉi edukado estis, ke mi fuĝis ĉion, kio eĉ malproksime memorigis vin. Unue
la magazenon. En si mem kaj precipe en la infanaĝo, kiam ĝi estis stratmagazeno, ĝi devintus tre ĝojigi min,
ĝi estis tiel viva, vespere lumigata, oni vidis, oni aŭdis multon, povis helpi ie kej tie, sin distingi, sed precipe
admiri vin pro viaj brilaj komercaj talentoj, kiel vi vendis, traktis la homojn, faris ŝercojn, estis senlaca, en
dubaj kazoj tuj sciis la decidon kaj tiel plu; eĉ kiel vi enpakis aŭ malfermis keston, estis vidinda spektaklo kaj
ĉio ĉi estas entute ne la plej malbona infanlernejo. Sed ĉar vi iom post iom de ĉiuj flankoj timigis min kaj la
magazeno kaj vi estis por mi identaj, ankaŭ la magazeno ne estis plu agrabla por mi. Aferoj, kiuj unue estis
por mi memkompreneblaj, turmentis, hontigis min, precipe via traktado de la dungitaro. Mi ne scias, eble ĝi
estis tia en la plej multaj magazenoj (en la Assicurazioni Generali, ekzemple, ĝi estis miatempe vere simila,
mi klarigis tie al la direktoro, ne tute laŭvere, sed ankaŭ ne tute mensoge, mian maldungon per tio, ke mi ne
povis elteni la insultadon, kiu cetere neniam rekte celis min; mi estis en tio tro dolore sentema jam ekde la
hejmo),  sed la aliaj magazenoj ne interesis min en la infanaĝo. Sed vin mi aŭdis kaj vidis en la magazeno
kriegi, insulti kaj furiozi, kiel ĝi laŭ mia tiama opinio nenie en la tuta mondo okazas. Kaj ne nur insultadon,
ankaŭ ceteran tiranadon. Kiel vi ekzemple varojn, pri kiuj vi volis ke oni ne konfuzu ilin kun aliaj, per puŝo
deĵetis de la pupitro - nur la senkonscieco de via kolero senkulpigas vin iomete - kaj kiel la komizo devis ilin
relevi. Aŭ via konstanta diro rilate al pulmomalsana komizo: “Li krevu, la malsana hundo.” Vi nomis la
dungitojn “pagataj malamikoj”, tio ili estis ankaŭ, sed eĉ antaŭ ol ili fariĝis tiaj, vi ŝajnis al mi esti ilia “paganta
malamiko”. Tie mi ricevis ankaŭ la grandan instruon, ke vi povis esti maljusta; ĉe mi tion mi ne baldaŭ
rimarkintus, ĉe mi ja amasiĝis tro da kulposento, kiu pravigis vin; sed tie estis laŭ mia, poste kompreneble
iomete, sed ne tro korektita infanopinio fremdaj homoj, kiuj ja laboris por ni kaj pro tio devis vivi en konstanta
timo antaŭ vi. Kompreneble mi tie troigis, kaj precize pro tio, ĉar mi senhezite supozis, ke vi efikis sur ilin
same terure kiel sur min. Se estus tiel, ili vere ne povintus vivi; sed ĉar ili estis plenkreskaj homoj kun plej
ofte bonegaj nervoj, ili senpene deskuis de si la insultadon, kaj ĝi malutilis fine multe pli al vi ol al ili. Sed al
mi tio igis la magazenon neeltenebla, tiu ĉi memorigis min multe tro pri mia rilato al vi: vi estis, aparte de la
entreprenista intereso kaj aparte de via despoteco jam kiel komercisto tiom supera al ĉiuj, kiuj iam lernis ĉe
vi, ke neniu el iliaj faroj povis kontentigi vin, simile nekontentigita vi devis esti ankaŭ de mi. Pro tio mi devige
apartenis al la partio de la dungitaro, cetere ankaŭ pro tio, ĉar mi jam pro timemo ne komprenis, kial oni
povis tiel insulti fremdulon kaj ĉar mi pro tio pro timemo volis iel repacigi la miaopinie terure incititan
dungitaron kun vi, kun nia familio jam pro mia propra sekureco. Por tio ne sufiĉis ordinara, deca konduto
kontraŭ la dungitaro, eĉ ne plu modesta konduto, pli ĝuste mi devis esti humila, ne nur unue saluti, sed
laŭeble ankaŭ malhelpi la resaluton. Kaj se mi, la sensignifa persono, lekintus sube al ili la piedojn, tio eĉ
delonge ne estus kompenso por tio, kiel vi, la mastro, supre hakis sur ilin. Tiu rilato, en kiu mi ĉi tie aliris
kunhomojn, efikis pli vaste ol nur en la magazeno kaj pluefikis en la estonteco (io simila, sed ne tiom
danĝera kaj profunda kiel ĉe mi, estas ekzemple ankaŭ la prefero de Ottla por la rilatoj kun malriĉuloj, la
kunsidado kun la servistino, kio tiom kolerigas vin, kaj simile). Fine mi preskaŭ timis la magazenon, kaj
ĉiukaze ĝi jam delonge ne plu estis mia afero, antaŭ ol mi frekventis la gimnazion kaj per tio ankoraŭ pli
distanciĝis de ĝi. Ĝi ankaŭ ŝajnis por miaj kapabloj tute neatingebla, ĉar ĝi, kiel vi diris mem, foruzis eĉ la
viajn. Vi poste provis (por mi tio estas hodiaŭ kortuŝa kaj hontiga) tiri el mia vin doloranta malinklino kontraŭ
la magazeno, kontraŭ via kreaĵo, tamen ioman dolĉecon por vi, asertante ke mankas al mi la komerca
sento, ke mi havas pli altajn ideojn en la kapo kaj simile. La patrino kompreneble ĝojis pri tiu klarigo, kiun vi
eldevigis el vi, kaj ankaŭ mi en mia vanteco kaj mizero lasis min influi de ĝi. Sed se vere estus aŭ nur
precipe estus la “pli altaj ideoj”, kiuj malemigis min de la magazeno, ili devintus esprimi sin alimaniere ol lasi
min trankvile  kaj timeme naĝi tra la gimnazio kaj tra la studado de juro, ĝis kiam mi definitive alvenis ĉe la
oficista skribtablo.

Se mi volis fuĝi antaŭ vi, mi devis ankaŭ fuĝi antaŭ la familio, eĉ antaŭ la patrino. Oni certe povis ĉiam trovi
protekton ĉe ŝi, sed nur en rilato kun vi. Ŝi amis vin tro kaj estis tro fidele al vi submetita, ol ke ŝi povintus en
la lukto de la infano daŭre esti memstara spirita potenco. Ĝusta instinkto